Staat van het Praktijkonderwijs 2026: Praktijkonderwijs zucht onder explosieve zij-instroom

Scholen in het praktijkonderwijs kampen met een grote toename van het aantal leerlingen dat later instroomt. Vanwege de grote zorgvraag van veel van deze leerlingen, neemt de werkdruk voor de leraren en begeleiders flink toe. Dat blijkt uit de vandaag verschenen Staat van het Praktijkonderwijs 2026.  

Sinds 2020 daalde de instroom in het praktijkonderwijs vanaf de basisschool met tien procent. De zij-instroom vanuit het vmbo is sindsdien echter sterk gestegen: 29 procent in leerjaar 1 en 25 procent in leerjaar 2. Ook komen steeds meer leerlingen uit de Internationale Schakelklas (isk) op een school voor praktijkonderwijs (pro) terecht: meer dan duizend leerlingen per jaar. Ook uit het voortgezet speciaal onderwijs (vso) neemt het aantal zij-instromers toe.  

Download hier de Staat van het Praktijkonderwijs 2026

Zij-instroom heeft negatieve invloed op dynamiek klas 

Zij-instroom heeft een negatieve invloed op de dynamiek in de klas. Leerlingen die op een later moment binnenkomen, moeten opgevangen worden in een leeromgeving die ze niet gewend zijn. Daarnaast kampen veel van de leerlingen uit het vmbo met een faalervaring, wat tot motivatieproblemen leidt. Veel isk-leerlingen belanden in het praktijkonderwijs vanwege hun taalachterstand, maar zouden in veel gevallen beter bij een theoretische leerroute passen, wat tot frustratie bij deze leerlingen leidt.  

In een enquête gaf 96 procent van de docenten van scholen voor praktijkonderwijs aan dat de werkdruk is toegenomen door het toegenomen aantal zorgleerlingen. Ook is het ziekteverzuim (6,4 procent) en het lerarentekort (5,6 procent) nergens in het onderwijs zo groot als in het praktijkonderwijs.  

Cumulatief effect van beleidsmaatregelen 

De toegenomen zij-instroom is het gevolg van een stapeling van recente beleidskeuzes. Sinds de doorstroomtoets is het ‘dakpanadvies’ de norm in groep 8. Het toetsadvies praktijkonderwijs, komt uit de toets altijd in een gecombineerd pro/vmbo-basis advies. Dit maakt dat in de praktijk veel schooladviezen voor leerlingen met een voorlopig schooladvies praktijkonderwijs worden bijgesteld vanuit de gedachte van “kansrijk adviseren”. Leerlingen kiezen vervolgens toch voor het vmbo.  

De toename van het aantal isk-leerlingen heeft geopolitieke achtergronden. Maar omdat er een goede test ontbreekt om hun schoolniveau te toetsen, worden deze leerlingen – wanneer zij de Nederlandse taal nog onvoldoende beheersen – dikwijls ten onrechte in het praktijkonderwijs geplaatst. Vanuit het inclusief onderwijs komt de opdracht om kinderen zoveel mogelijk op een reguliere school te krijgen in plaats van in het speciaal onderwijs. Ook deze leerlingen belanden bovengemiddeld vaak in het praktijkonderwijs.   

In 2025 passeerde het aantal leerlingen in het praktijkonderwijs voor het eerst de grens van 30 duizend. Omdat het praktijkonderwijs de enige schoolsoort is in het voortgezet onderwijs met een budgetplafond, komt de bovengrens van 32 duizend snel in zicht.  

‘Perfecte storm’ voor leerlingen en scholen 

Nicole Teeuwen, voorzitter van de Sectorraad Praktijkonderwijs spreekt van een ‘perfecte storm’ voor de leerlingen en docenten. ‘En dat terwijl het praktijkonderwijs in de ruim 25 jaar dat ze bestaat prachtige resultaten heeft bereikt in de vorm van doorstroom naar het mbo of de arbeidsmarkt.’ Volgens Teeuwen is het tijd dat de politiek maatregelen neemt die het praktijkonderwijs centraal stellen en niet als ‘restcategorie’ behandelen. ‘We hebben de afgelopen jaren keer op keer gewaarschuwd voor de gevolgen van de beleidskeuzes voor het praktijkonderwijs. De Kamer heeft zelf een motie aangenomen om al het onderwijsbeleid op die gevolgen voor het praktijkonderwijs te toetsen. Helaas is de karavaan gewoon doorgetrokken. De bittere gevolgen voelen onze docenten en leerlingen nu dagelijks in de klas’.  

Teeuwen pleit voor een ‘correctie’ van het zogenaamde kansrijk adviseren. ‘Voor sommige leerlingen is het kraakhelder dat ze thuishoren in het praktijkonderwijs. Daarom is het belangrijk dat er uit de doorstroomtoets ook een enkelvoudig pro-advies kan komen.’ Ook wil de Sectorraad ondersteuning om de isk-leerlingen zo goed mogelijk binnen het praktijkonderwijs te kunnen opvangen. Verder pleit Teeuwen voor afschaffing van het budgetplafond. ‘Zorg voor een rechtstreekse en onverdeelde bekostiging van onze scholen, zonder budgetplafond. Door alle ontwikkelingen groeien we nu zo snel dat de grens in zicht komt. Stel ons in staat om leerlingen de begeleiding te bieden die ze verdienen.’  

Eerste exemplaar aangeboden aan D66-Kamerlid Ilana Rooderkerk 

Het eerste exemplaar van de Staat van het Praktijkonderwijs 2026 werd vandaag op het Hofstede College in Den Haag door leerlingen aangeboden aan Tweede Kamerlid Ilana Rooderkerk van D66. De Sectorraad Praktijkonderwijs koos voor Rooderkerk omdat zij als Kamerlid oog heeft voor het beroepsonderwijs in het voortgezet onderwijs.  

Rooderkerk: ‘Dit rapport laat zien hoe hard het praktijkonderwijs onder druk staat. Deze leerlingen verdienen juist rust, structuur en persoonlijke begeleiding, geen overvolle klassen en oplopende werkdruk. We moeten ervoor zorgen dat het praktijkonderwijs weer een volwaardige plek is waar leerlingen de kans krijgen hun talenten te ontwikkelen. Dat vraagt om het maken van politieke keuzes door het kabinet die het praktijkonderwijs verder versterken.’